مردی که پس از جراحی مغز، چهره اطرافیان را به شکل گربه می بیند
به گزارش دیتاپد، یک مرد 28 ساله ساکن شمال شرقی ایالات متحده، پس از یک عمل جراحی مغز، دچار یک عارضه پزشکی نادر شده است که باعث می گردد چهره اطرافیانش را با اجزای صورت گربه خانگی خود، لونا، ببیند.
این اختلال عجیب بینایی از دو سال پیش، پس از جراحی برای برداشتن کلافی غیرطبیعی از رگ های خونی با خطر خونریزی مغزی یا مالفورماسیون شریانی وریدی (Arteriovenous Malformation)، آغاز شد.
از آن موقع، وقتی این فرد در طول روز به صورت آدم ها نگاه می کند، اجزای صورت گربه خود را روی چهره آن ها می بیند. ماجرا گاهی برعکس هم می گردد؛ اگر او اول صبح پیش از همه چهره یک انسان را ببیند، همان ویژگی های چهره انسان روی صورت گربه و حتی افراد بعدی که با آن ها روبه رو می گردد منتقل خواهد شد.
مختصر و مفید: چرا این بیمار پس از عمل جراحی، چهره دیگران را شبیه گربه می بیند؟
آسیب به بخش پردازش چهره در لوب گیجگاهی راست حین جراحی توده عروقی، باعث تداخل میان تصاویر ادراک شده و داده های ذخیره شده در حافظه شده است. مغز بیمار ویژگی های چهره ای که مکرر می بیند، مانند گربه خانگی اش، را جداگانه از حافظه فراخوانی می کند و با چهره افراد تلفیق می کند. در نتیجه عارضه ای به نام پروسوپومتامورفوپسیا پدید می آید که طی آن تصاویر فکری به شکلی کاملاً طبیعی روی چهره واقعی افراد پیاده می شوند.
پژوهشگران کالج دارتموث (Dartmouth College) و بیمارستان بریگهام و زنان (Brigham and Womens Hospital) این مورد بالینی را در نشریه علمی کورتکس (Cortex) گزارش نموده اند. به گفته این پژوهشگران، این حالت ها اغلب چند ساعت و گاهی در تمام طول روز باقی می مانند.
این تصویرهای غیرعادی شبیه یک نقاب روی صورت دیگران چسبانده نشده اند، بلکه مغز بیمار اجزای چهره گربه را به شکل کاملاً هماهنگ و طبیعی با صورت فرد ترکیب می کند؛ طوری که با تغییر زاویه سر یا فاصله مخاطب، تصویرها هم به صورت کاملاً طبیعی تغییر شرایط می دهند!
پالینوپسیا و بروزاختلالات بینایی پس از آسیب های مغزی
این تجربه بینایی خاص با دو مفهوم تعیین در عصب شناسی تبیین می گردد. پدیده نخست پالینوپسیا (Palinopsia) یا ماندگاری غیرعادی تصویر در فکر است؛ که در آن تصویری که فرد پیش تر دیده است، مانند چهره یک گربه یا یک انسان، در ادراک بینایی بعدی تکرار می گردد و پایدار می ماند.
پدیده دوم دگرگون بینی چهره یا پروسوپومتامورفوپسیا (Prosopometamorphopsia) نام دارد که مستقیماً تغییر شکل و به هم ریختن ابعاد صورت دیگران را شامل می گردد. پردازش دقیق چهره در سیستم بینایی تا حد زیادی وابسته به عملکرد لوب گیجگاهی راست (Right Temporal Lobe) است؛ یعنی همان بخشی که در جراحی مغزی کارل برداشته شد.
براد دوچین (Brad Duchaine)، پژوهشگر علوم اعصاب در کالج دارتموث، خاطرنشان می کند تجربه کارل اثبات می کند که ویژگی های مجزای چهره می توانند از حافظه تصویری استخراج شوند و ادراک بینایی لحظه ای فرد را دستخوش تغییر نمایند. او با همکاری این بیمار و با بهره گیری از ابزارهای هوش مصنوعی (Artificial Intelligence)، تصویری دقیق از آنچه بیمار می بیند بازسازی کرد تا تیم تحقیق به جای تکیه بر حدسیات، دیداری مستقیم از این تجربه ادراکی داشته باشند.
سابقه مشاهده چهره های حیوانات در چهره انسان ها چیست؟
پرونده های پزشکی نشان می دهند که کارل نخستین بیماری نیست که دچار چنین ادراک بینایی خاصی شده است. در سال 1986، پژوهشی مشابه در همان نشریه کورتکس درباره یک زن 58 ساله منتشر شد که پس از نگاه کردن به یک سگ پودل (Poodle) در اتوبوس، چهره همه مسافران دیگر را به شکل همان سگ می دید. آن بیمار نیز در اثر سکته مغزی به این عارضه مبتلا شده بود و حتی در بازشناسی چهره بستگان نزدیک یا پیدا کردن آپارتمان شخصی خود دچار مشکل بود.
نکته مشترک پرونده کارل و بیمار سال 1986 این است که مغز هر دو بیمار ویژگی های حیوانی را فقط روی صورت انسان ها جای گذاری می کرد و اجسام محیطی مانند صندلی یا درختان دستخوش این تغییر شکل نمی شدند. این امر شواهد محکمی فراهم می کند که ساختار عصبی ویژه ای فقط برای تحلیل چهره ها در مغز ما تعبیه شده است و ادراک انسان از صورت اطرافیان صرفاً وابسته به امواج نوری تابیده به چشم نیست، بلکه نتیجه ترکیب بلادرنگ این امواج با پرونده های ثبت شده در حافظه است.
نقش هوش مصنوعی در درک اختلالات ادراکی مغز
استفاده از سیستم های پیشرفته هوش مصنوعی در بازسازی ادراک این بیمار، روش کار نورولوژیست ها را در ارزیابی خطاهای بینایی دگرگون نموده است. در دهه های گذشته، ترسیم دقیق آنچه بیماران مبتلا به خطای دید چهره تجربه می کردند تقریباً ناممکن بود و پزشکان تنها به بازگویی کلامی خود فرد متکی بودند.
اکنون بیمار خودش در فرایند راهنمایی و اصلاح تصویرهای فراوریی حاضر می شود و جزئیات چهره نهایی را آن قدر دستکاری می کند تا تصویری درست برابر با آنچه در فکر می بیند به دست آید. پژوهشگران با داشتن چنین تصویرهای ملموسی، مسیرهای مختل شده بینایی را با دقتی بسیار بالاتر از گذشته ارزیابی می نمایند.
این بازسازی های تصویری به ابزاری باارزش برای مستندسازی بالینی تبدیل شده اند و فرضیه های دقیقی درباره نوع نقص مدار های ارتباطی میان ادراک و حافظه ارائه می دهند. به همین خاطر، هوش مصنوعی در این حوزه دیگر یک فناوری فانتزی نیست، بلکه آزمایشگاهی تعاملی برای نشان دادن مشاهدات درونی فکر آسیب دیده به شمار میرود.
| شاخص مقایسه | پروسوپومتامورفوپسیا (دگرگون بینی چهره) | توهم بینایی کلاسیک (Hallucination) |
|---|---|---|
| پایه تصویر دیده شده | چهره واقعی فرد در مقابل بیمار وجود دارد و تنها اجزای آن دگرگون می گردد. | سوژه به کلی بدون حضور خارجی و در خلأ دیداری فراوری می گردد. |
| مطلعی بیمار از نقص خود | بیمار معمولاً می داند که چهره ترکیب شده واقعی نیست و ادراک او ایراد دارد. | فرد در اغلب موارد توهم را کاملاً واقعی و قطعی می پندارد. |
| منشأ آسیب در دستگاه عصبی | آسیب مستقیم به مسیرهای اختصاصی تحلیل چهره در لوب گیجگاهی. | اختلال در قشر بینایی، تحریکات دوپامینی یا تداخلات دارویی و روان پزشکی. |
چرا مغز برای پردازش چهره سیستم متفاوتی دارد؟
انسان موجودی اجتماعی است و بقای او از گذشته وابسته به تشخیص سریع چهره اعضای قبیله و غریبه ها بوده است. به همین خاطر ناحیه تعیینی در قشر مغز تحت عنوان ناحیه چهره بین یا شکنج دوکی شکل (Fusiform Face Area) وظیفه دارد تا فرم، زاویه و هویت چهره ها را در کسری از ثانیه بسنجد.
زمانی که مسیرهای ارتباطی میان این مرکز با نواحی ذخیره سازی حافظه آسیب می بینند، هماهنگی سیستم مختل می گردد. مغز کارل در شناسایی فرم کلی مسئله ای ندارد، اما هنگام پر کردن جزئیات چهره، داده های ذخیره شده از گربه خانگی اش را روی صورت اشخاص می اندازد.
از آنجا که سیستم تحلیل چهره کاملاً از سامانه پردازش اشیای بی جان جداست، چنین خطایی در مشاهده میز، دیوار یا درخت هرگز رخ نمی دهد. مدارهای پردازش چهره آن چنان حساس و پرکارند که هرگونه پیغام عصبی ناهماهنگ از حافظه می تواند چهره ای تازه و ترکیبی بسازد که در دنیا بیرونی وجود ندارد.
تفاوت اصلی توهم بصری با پروتوپنومورفوزیا چیست؟
بسیاری از افراد این حالت را با توهم بینایی یکسان می دانند، اما تفاوت بنیادینی میان این دو شرایط پزشکی وجود دارد. در توهم بینایی معمول، شخص تصویری را ادراک می کند که در دنیا واقعی هیچ مابه ازایی ندارد و در واقع فضایی خالی به عنوان تصویر دیده می گردد.
در دگرگون بینی چهره، نورون ها تصویر چهره واقعی روبه رو را دریافت می نمایند، اما در جریان ادغام جزئیات، بخشی از خطوط صورت با داده های ذخیره شده در حافظه جایگزین می گردد. بیمار موقعیت چشم، لب و بینی را درست می بیند، اما ماهیت آن ها با حافظه دیداری گذشته تعویض شده است.
همین تفاوت باعث می گردد کارل بداند چهره ای که می بیند نامتعارف است و دچار هذیان نگردد. در حقیقت، بینایی او دچار خطای ارتباطی بین دو بخش سالم قشر بینایی و حافظه شده است؛ عارضه ای ادراکی که نشان می دهد بینایی ما تا چه مقدار ساختاری ترکیبی دارد و چقدر حاصل هماهنگی بی وقفه خاطرات و امواج نوری است.
پرونده نقاش نابینا و بازگشت ارواح بینایی از پستوی فراموش شده مغز
در اواسط قرن هجدهم، شارل بونه (Charles Bonnet)، فیلسوف و طبیعت شناس سوئیسی، یادداشت هایی حیرت انگیز درباره پدربزرگ نودساله اش ثبت کرد؛ مردی با چشمان کاملاً کدر و مبتلا به آب مروارید شدید که روی صندلی راحتی می نشست و با آرامش از پرواز پرندگان ناشناخته، رفت وآمد زنان با کلاه های توری قرون وسطایی و کالسکه در میان اتاق پذیرایی سخن می گفت.
پدربزرگ هیچ اختلال حواسی نداشت و به سلامت عقل خود مطلع بود؛ او تنها قربانی پدیده ای بود که بعدها سندرم شارل بونه نام گرفت: وقتی چشم از ارسال سیگنال بازمی ماند، قشر بینایی مغز که به سکوت عادت ندارد، از سر دلتنگی و انزوا آغاز به بیرون کشیدن الگوهای بایگانی شده می کند تا خلأ پیش آمده را پر کند.
اما ماجرای ادراک چهره باز هم مرموزتر از تماشا پرنده ها در اتاق پذیرایی است. در تاریخ هنر مدرن، نمونه ای درخشان و تلخ از این دستکاری مغزی در زندگی لوویس کورینت (Lovis Corinth)، نقاش برجسته اکسپرسیونیست آلمانی دیده می گردد.
کورینت پس از سکته مغزی گسترده در سال 1911 که نیمکره راست مغزش را تحت تأثیر قرار داد، دنیا را جور دیگری دید. خودنگاره های او پس از این واقعه دیگر بازنمایی خطوط چهره نبود؛ چشم ها جا به جا شده بودند، گوشت صورت شبیه موم ذوب شده بر استخوان ماسیده بود و خطوط تقارن فرو ریخته بود.
نقادان هنری آن روزها گمان می کردند کورینت به سبک تازه ای در هنر مدرن دست یافته است، اما واقعیت این بود که نقاش دقیقاً همان چهره های دگرگون شده و جهش یافته ای را روی بوم می کشید که سیستم بیناییِ مجروحش بر شبکیه تحمیل می کرد.
مغز انسان سال ها پیش از آنکه عصب شناسان شکنج دوکی شکل (FFA) را با اسکن های fMRI کشف نمایند، ثابت نموده بود که پردازش صورت، پرونده ای کاملاً جدا از تماشا اشیاء است؛ اگر این پرونده مخدوش گردد، نزدیک ترین کسان ما ممکن است در کسری از ثانیه، به بیگانگانی با ماسک های وهم آور بدل شوند.
منبع: Cortex
منبع: یک پزشک